Mag een werkgever bij bedrijfsverhuizing langere reistijd verlangen?
"Ons bedrijf heeft meerdere vestigingen, verspreid over Nederland. Enkele vestigingen worden in het kader van een reorganisatie samengevoegd. Arbeidsplaatsen komen vooralsnog niet te vervallen. Wel dienen de medewerkers van die vestigingen een langere reistijd te overbruggen. Voor sommigen betekent dat een toename in reistijd tot zo'n 3 uur per dag. Dat gaat zonder twijfel met gemor gepaard. Wij bieden hen wel compensatie aan in de vorm van een reiskosten- of verhuisvergoeding. Mogen zij de aanvaarding van deze nieuwe arbeidsplaatsen weigeren? Kan ik de medewerkers die weigeren zonder problemen ontslaan?"
Bij het vervullen van een overeengekomen dienstbetrekking is het de verantwoordelijkheid van de medewerker om zijn werkplek met eigen middelen te bereiken. De tijd en afstand die de medewerker moet overbruggen om de arbeidsplaats die de werkgever hem ter beschikking stelt, staat buiten de verantwoordelijkheid van de werkgever. Uiteraard zijn partijen vrij anders overeen te komen. Vaak is een werkgever bijvoorbeeld bereid een reiskostenvergoeding uit te betalen, maar hij is daartoe niet verplicht.
Gevergd
Het wijzigen van de standplaats van de werkgever vanwege bijvoorbeeld een bedrijfsverhuizing is een eenzijdige wijziging van de arbeidsovereenkomst. Het juridische uitgangspunt is dat voor een rechtsgeldige wijziging van de contractuele voorwaarden de instemming van alle betrokken partijen vereist is. Voor het arbeidsrecht geldt hierop echter een belangwekkende nuancering. De Hoge Raad heeft namelijk uitgemaakt dat van medewerkers mag worden verwacht dat zij instemmen met redelijke voorstellen van de werkgever die verband houden met gewijzigde omstandigheden op het werk. Medewerkers kunnen hieraan ontsnappen als de aanvaarding van dat voorstel in redelijkheid niet van hem kan worden gevergd.
De vraag is vervolgens welke reistijd in redelijkheid van medewerkers kan worden gevergd. De rechtspraak van de afgelopen jaren laat een gevarieerd beeld zien. Daarbij valt op dat rechters van medewerkers meestal instemming verlangen bij een substantiële toename van de reistijd tot zo'n 4,5 tot 5 uren per dag. Dat zal vooral het geval zijn als de werkgever ter compensatie een aanvullende reiskosten- of verhuisvergoeding aanbiedt. De toename van de reistijd met 2 uren per dag vinden rechters meestal niet onredelijk. Uit de rechtspraak is op te maken dat veel rechters van de betrokken medewerkers minstens een proefperiode verlangen waarin zij uitproberen of de reistijd te doen is.
Beperkingen
Een lange duur van het dienstverband kan een medewerker niet als argument gebruiken om overplaatsing tegen te houden. Niemand mag tegenwoordig ervan uitgaan dat zijn arbeidssituatie tot aan zijn pensionering gehandhaafd zal blijven. Wel dient de werkgever eerst te onderzoeken of een minder drastische wijziging mogelijk is, zoals bijvoorbeeld de invulling van een vacante vacature dichter bij de woonplaats van de medewerker. Ook dient de werkgever rekening te houden met eventuele lichamelijke beperkingen van de medewerker zoals rugklachten waardoor het reizen wordt bemoeilijkt.
De arbeidsovereenkomst met de medewerker die weigert aan de eenzijdige wijziging mee te werken, kan worden ontbonden door de kantonrechter. Ook kan deze worden opgezegd na verkrijging van een ontslagvergunning op grond van bedrijfseconomische omstandigheden, waarna de medewerker de kennelijke onredelijkheid van het ontslag ter toetsing aan de kantonrechter kan voorleggen. Naarmate van de medewerker een grotere tijdsinvestering wordt verlangd, is de kans groter dat de kantonrechter aan de medewerker enige compensatie zal toekennen, alhoewel die compensatie doorgaans beduidend minder is dan bij een beëindiging wegens een zogenoemde neutrale reden.
WW-sancties
De medewerker die de arbeidsovereenkomst laat beëindigen omdat hij niet kan instemmen met de eenzijdige wijziging van arbeidsplaats, loopt het risico op sancties bij de eventuele aanvraag van een WW-uitkering. In de Werkloosheidswet is vastgelegd dat een werkloze passende arbeid moet accepteren. Als passende arbeid wordt beschouwd "alle arbeid die voor de krachten en bekwaamheden van de werknemer is berekend, tenzij aanvaarding om redenen van lichamelijke of sociale aard niet van hem kan worden gevergd".
Met betrekking tot de reisduur houdt de uitvoeringsinstelling als algemene regel aan dat tijdens het eerste halfjaar van de werkloosheid een werkaanbod passend is "voorzover de reistijd niet meer bedraagt dan rond de 2 uur per dag, tenzij in het oude beroep langere reistijden voor betrokkene gebruikelijk waren". Na het eerste half jaar kunnen langere reistijden met een maximum van rond de drie uur per dag in beginsel geen belemmering vormen voor het aanvaarden van een werkaanbod. Bij voortdurende werkloosheid is het feit dat voor het aanvaarden van een baan zou moeten worden verhuisd als zodanig geen argument om een baan als niet passend te beschouwen. Soortgelijke uitgangspunten gelden bij de vraag of de medewerker verwijtbaar werkloos is door passende arbeid elders binnen het bedrijf te weigeren.
Terugkomend op de beantwoording van deze vraag lijkt het aanbod op het eerste gezicht redelijk te zijn. De werkgever voert bedrijfseconomische redenen aan voor de sluiting van vestigingen. In het beleidsmatige aspect van een dergelijke managementbeslissing zullen de meeste kantonrechters zich niet willen begeven. Daarnaast biedt de werkgever de medewerkers compensatie voor de aanvullende reis- of verhuisbelasting die u van hen vergt. Wel dient de werkgever nog in individuele gevallen na te gaan of minder drastische maatregelen genomen kunnen worden en of in die individuele gevallen sprake kan zijn van lichamelijke of sociale beperkingen.
